Tyfu Gyda’n Gilydd: – y stori am sut wnaeth cynllun bocs llysiau yn Kippax, Gorllewin Swydd Efrog, ysbrydoli dyluniad prosiect tyfu cymunedol yng Ngorllewin Cymru.
Post blog gwadd gan Louise Cartwright, Mentor Cymheiriaid Egin.
Fe wnes i ddarganfod yn rhy hwyr mai garddwriaeth fyddai’r wedi bod yr opsiwn gwell i mi ei astudio. Cefais epiphany o fath yn ystod fy astudiaethau, pan sylweddolais y gallai tyfu bwyd i’w werthu’n lleol, i beidio â chynhyrchu mwy fyth o bethau mewn marchnad sydd eisoes yn orlawn, helpu mewn rhyw ffordd fach i leihau effeithiau newid hinsawdd. Yn ystod fy mlwyddyn olaf, yn lle astudio ar gyfer fy rowndiau terfynol, treuliais bob penwythnos fel prentis mewn gardd farchnad leol yn ddysgu rhai o’r pethau sylfaenol.
Troi’r compost yn Kippax CSA
Y syniad oedd Kippax Community Supported Agriculture, neu ‘CSA’: cynllun bocs llysiau a ysbrydolwyd gan fodel ffermio Gogledd America, lle mae cymunedau’n cefnogi eu ffermwr lleol i dyfu ffrwythau a llysiau. Mae ‘aelodau’ yn talu ymlaen llaw am eu cynnyrch, gan rannu’r glwt, methiannau cnydau a rhywfaint o’r llwyth gwaith, er bod amrywiadau i’r model hwn. Roedd y syniad ar gyfer Kippax CSA yn seiliedig ar fferm yr ymwelais â hi wrth astudio yn Ottawa, a oedd ar ymyl pentref yng nghanol nynlle.
Bob wythnos roedd y tyfwyr yn cnydio’r llysiau, yn mynd ag ef i’r farchnad, ac roedd yr aelodau’n casglu eu ‘cyfran’. Roedd y fferm yn fwrlwm o weithgarwch, gyda’r aelodau’n helpu gyda gwahanol swyddi fferm, a rhai yn arwain ar eu prosiectau eu hunain. Mae’n ffordd hollol wahanol o fwyta o’i gymharu â’r patrwm presennol. Mae gan aelodau berthynas uniongyrchol â’r bobl sy’n tyfu eu bwyd. Mae hyn yn ennyn ymddiriedaeth, o ran talu ymlaen llaw am gynnyrch, sy’n cefnogi tyfwyr yn ystod yr amseroedd main. Mae’n syniad anodd i’w werthu -nid yn unig rydych chi’n gofyn i bobl dalu cyn i chi dyfu unrhyw beth, rydych chi’n gofyn am adnodd gwerthfawr arall, eu hamser.
Yn 2008 roeddwn yn 22, dylunydd cynnyrch newydd raddio, a oedd yn ysu am fod yn arddwr marchnad. Mi es i ati i ddod o hyd i erw i’w rhentu, a gwneud cais am grant bach i dalu am gostau sefydlu. Ysgrifennais at ffermwyr yn Leeds a’r cyffiniau ac ymgartrefais ar erw gerllaw pentref Ledston Luck. Mae Ledston Luck yn bentref o 50+ o aelwydydd yng Ngorllewin Swydd Efrog, digon o bobl i wneud y cynllun bocs yn hyfyw – neu felly meddyliais. Roedd llawer o daflenni a chyfarfod cyhoeddus yn ddiweddarach, roedd sawl aelod o’r pentref yn cymryd rhan ond roedd mwyafrif yr aelodau yn dod o Kippax neu Leeds.
Louise (dde) gyda Neal, cyd-dyfwr llysiau (chwith)
Clywais am y tensiynau yn y pentref trwy ddamwain. Roeddwn i’n plannu tatws pan stopiodd un o’r cerddwyr cŵn lleol am sgwrs, gan gofio ei brofiadau yn ystod streic y glowyr, yn sôn am rhwygiadau rhwng y brodorion a’i torrodd. Gwnaeth y sgwrs hon, ac eraill tebyg, i mi sylweddoli nad oedd gwthio taflenni trwy ddrysau a siarad am lysiau yng nghyfarfodydd lleol y WI yn ddigon i ymgysylltu â’r gymuned hon. Yn anffodus, doedd gen id dim llawer o brofiad ymgysylltu â’r gymuned, ac oedd hyn yn achosi dieithrio pellach oddi wrth y bobl leol yr oeddwn yn ceisio cysylltu â nhw.
Cyn i mi rentu’r cae, roedd ffens y ffermwr yn dameidiog a thoredig mewn mannau. Yr ardaloedd hyn yr oedd pobl leol yn eu defnyddio i gael mynediad i’r maes i gerdded eu cŵn. Pan wnaethom gymryd y brydles drosodd, fe wnaethon ni glytio rhai o’r tyllau a gadael y giât ar agor i bobl barhau i gerdded trwyddi. Gweithiodd hyn yn dda am gyfnod, nes i ni gael problem gyda chŵn fferal yn niweidio cnydau, osgoi eu llanast canlyniadol a cholli offer o’n sied storio, a dorrwyd i mewn i ddwywaith. Ni fyddai ein hyswirwyr yn talu allan am offer wedi’i ddwyn heb unrhyw glo ar y giât. Ni allai balans ein banc fforddio ergyd arall gyda’r posibilrwydd o drydydd toriad i mewn, a chyda anesmwythder y gwnaethom roi clo cyfunol ar y giât. Fe wnaethon ni bwynt o adael i’r cerddwyr cŵn lleol wybod beth oedd yn rhaid i ni ei wneud, ond fel y gallwch chi ddychmygu roedden nhw’n ei gymryd yn wael. Ceisio fel y gwnaethom, nid oeddem yn gallu eu perswadio o’n safbwynt.
Dysgais lawer o wersi gwerthfawr dros y cyfnod o bedair blynedd yn tyfu bwyd i’r CSA. Y wers fwyaf defnyddiol i mi nawr yw, ‘nid yw’r ffaith eich bod chi’n meddwl bod rhywbeth yn syniad gwych, o reidrwydd yn golygu ei fod yn iawn i’r gymuned’. Mae’r wers hon, ynghyd â phwysigrwydd darparu fforwm, lle gall pobl rannu syniadau, lleisio unrhyw bryderon a gwneud awgrymiadau, wedi bod yn ddefnyddiol iawn drwy gydol fy ngyrfa ym maes datblygu cymunedol.
Pryd o fwyd cymunedol yn Llanawddog
15 mlynedd yn ddiweddarach, rwy’n dal i ymwneud yn helaeth â thyfu cymunedol ac ar hyn o bryd rwy’n rheoli’r ‘Prosiect Bwydo Ein Cymuned’, sy’n rhan o CARE (Cwm Arian Renewable Energy). Nod y prosiect yw addysgu cymunedau yng ngogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin i dyfu, storio a pharatoi bwyd mewn mannau sy’n hygyrch i’r cyhoedd. Cynnal prydau cymunedol ‘talu os gallwch chi’ yw’r ffordd rydyn ni’n estyn allan at bobl ac yn eu hannog i gymryd rhan yn y broses ddylunio.
Mae’r prydau yn darparu cyfleoedd i bobl leol dorri bara gyda chymdogion, dweud eu dweud am eu mannau gwyrdd, a bwyta bwyd da sy’n dod o’r ardal gyfagos. Mae yna rywbeth na ellir ei ddisgrifio am bŵer bwyta gyda’ch gilydd. Mae’r weithred o dorri bara, rywsut yn ei gwneud hi’n haws i’r sgyrsiau anodd hynny am ddefnydd tir gael eu clywed a’u trafod.
Gyda’r fantais o edrych yn ôl, credaf pe byddem wedi cynnal prydau cymunedol yn Kippax CSA, gan ddefnyddio ein holl gynnyrch, y byddai wedi helpu pobl i ddeall yr hyn yr oeddem yn ceisio ei gyflawni a darparu cyfleoedd i ni ystyried eu syniadau. Efallai nad ydym wedi ennill llawer mwy o aelodau’r pentref, ond credaf y byddem wedi bod gam yn nes at fod yn rhan o’u cymuned, gan weithio gyda’n gilydd i liniaru effeithiau newid hinsawdd.
Yn ogystal â bod yn Fentor Cymheiriaid Egin ac gweithio i Ynni Adnewyddadwy Cwm Arian (CARE), mae Louise yn hyfforddwr garddwriaethol ac yn hwylusydd llawrydd. Mae Louise yn gweithio gyda gwahanol grwpiau a sefydliadau cymunedol, gan ddarparu cyrsiau mewn garddwriaeth organig, rheoli tir, garddio biodynamig, yn ogystal â helpu grwpiau i ddatrys heriau dylunio. E-bostiwch neu galwch (07394130976) Louise os oes gennych ddiddordeb mewn cynnal cwrs neu weithdy ar gyfer eich grŵp/sefydliad, neu am gyngor dylunio.
Comments are closed.