Enfys o obaith gweithredol yng Ngheredigion: dod â’r gymuned at ei gilydd
Mae Ruth Davies yn ffermwr sydd ag etheg gref o greadigrwydd a sgiliau defnydd tir ymarferol a thraddodiadol. Dechreuodd hi a grŵp bach o bobl leol ychydig flynyddoedd yn ôl trwy edrych ar ffyrdd o agor cyfleoedd ar eu fferm yn Llechryd.
Dechreuon nhw gyda’r syniad o brydlesu ardal fach ar gyfer plotiau debyg i randiroedd a chreu gardd synhwyraidd i bobl ag anghenion cymorth arbennig. Ers hynny, mae’r prosiect wedi tyfu ar sawl lefel: wrth i un syniad arwain i’r llall, mae gweledigaeth uchelgeisiol wedi dod i’r amlwg.
Datgelodd yr arbrawf gyda’r rhandiroedd cymunedol derfynau a phosibiliadau, gan arwain at y syniad o gynyddu’r potensial a’r seilwaith tyfu bwyd yn sylweddol, tra’n plethu hyn gyda chanlyniadau iechyd meddwl. Mae polytunnels, pwll, ystafell ddosbarth awyr agored, perllan a gardd synhwyraidd yn rhai o’r newidiadau trawiadol sydd bellach ar waith yng Ngardd Enfys. Maent wedi meithrin cysylltiadau lleol gydag ysgolion, grŵp Alzheimer a Parkinsons, a grŵp ar gyfer rhieni a gofalwyr pobl ag anableddau dysgu.
Cysylltodd Gardd Enfys ag Egin yn awyddus i gynyddu a gwneud defnydd mwy cynhyrchiol o’r polytwneli ac arferion tyfu bwyd eraill sydd newydd eu sefydlu. Yn benodol, roeddent yn awyddus i gael mentora o amgylch gwneud y gerddi salad yn gynhyrchiol trwy gydol y flwyddyn ac o ddod yn ffynhonnell effeithiol o gyflenwad bwyd lleol.
Mae hyd at 30% o’n hôl troed ynni yn cael ei briodoli i fwyd, er bod bron hyn i gyd yn drafnidiaeth, pecynnu a gwastraff y system fwyd fyd-eang, yn hytrach na’r tyfu. Trwy gyflenwi ffrwythau a llysiau o ansawdd da, mae enillion mawr i’w cael wrth leihau’r defnydd o ynni a llygredd sy’n dod o amaethyddiaeth ddiwydiannol anghynaliadwy mewn ecosystemau bregus ledled y byd.
Er bod y prosiect yn wreiddiol mewn ymateb i anghenion cymdeithasol, daeth yn amlwg iddynt y gallai mwy o fwyd lleol drwy gynllun bocs gyfrannu at gynaliadwyedd tra’n parhau i wella iechyd a lles cymdeithasol pobl.
Roedd eu hwylusydd, Jasmine Dale, yn gallu dod o hyd i gysylltiadau â rhaglenni sbarduno treftadaeth a rhwydweithiau eraill ledled Cymru a allai gefnogi’r prosiect. Roedd Jasmine hefyd yn paru Gardd Enfys gydag arbenigwr dyfrhau lleol o Gwm Arian a dyrannwyd mentor Egin, Louise Cartwright, a gafodd yr union brofiad yr oedd Ruth yn chwilio amdano.
Mae Louise wedi bod yn rheolwr fferm, cydlynydd gwirfoddolwyr a thyddyn, a bu’n gweithio gyda’r grŵp i lunio cynllun tyfu salad drwy gydol y flwyddyn, gyda phwyslais gwerthfawr ar amrywiaethau sy’n hawdd eu tyfu, sy’n fuddiol i bryfed ac yn addas i’r hinsawdd hon.
Saladau tyfu’n dda yn y polytunnel, yn barod i’w fwyta.
Gyda’i gilydd fe wnaethant nodi marchnadoedd lleol, gan gynnwys Gwersylla Coedmor a bwytai yn ardal Aberteifi a gweithio ar ardaloedd eraill lle gallai profiad Louise elwa.
Roedd hyn yn cynnwys technegau cynaeafu dŵr uwch-dechnoleg o’r polytwneli ar y safle; ffyrdd o ddefnyddio Bio-wrteithiau i gynyddu cynnyrch a hyrwyddo iechyd pridd, ac awgrymiadau da ar gyfer rheoli gwlithod. Roedd y mentor hefyd yn darparu cyfeirbost ardderchog at gyflenwyr hadau cynaliadwy, gwrteithiau naturiol a chanllawiau tyfu hygyrch, gan dreulio diwrnod arall gyda nhw yn gweithio allan ymarferoldeb y prosiect marchnata, yn enwedig dod o hyd i ddeunydd pecynnu cynaliadwy ar gyfer y cnydau a gynaeafwyd.
Arweiniodd hyn at gynllun cynhwysfawr yn edrych ar ddatblygu stori Gardd Enfys i ddenu cwsmeriaid; dod o hyd i leoedd i werthu yn ogystal ag ymarferoldeb dosbarthu blychau llysiau; a throsolwg o safonau marchnata. Ysgrifennodd Louise restrau gwirio defnyddiol mewn ymateb i bopeth y bu hi a’r grŵp yn ei drafod yn dilyn ymweliadau safle.
Mae’r cyfuniad o grŵp ymroddedig gyda chyfranogwyr gweithredol a mentor profiadol a oedd wedi cerdded yr un llwybr dros nifer o flynyddoedd ac a allai weithio mewn ymateb i’r hyn a welodd ac a glywodd wedi cefnogi adnodd sylweddol ar gyfer yr ardal leol.
Meddyginiaethau gwlithod ar gyfer gerddi llysiau a wnaed gan y prosiect yn dilyn ymweliad Louise y mentor.
Dywed Ruth Davies o Ardd Enfys:
“Roedd Louise ein mentor yn wych a rhoddodd gefnogaeth wych ar sut i arallgyfeirio ein gweithgareddau i leihau milltiroedd bwyd. Mae’n ddefnyddiol iawn siarad pethau gyda rhywun sydd â phrofiad perthnasol a bownsio syniadau oddi ar ei gilydd. Fe wnaeth EGIN ein helpu i wneud cysylltiadau newydd yn yr ardal hefyd, sy’n bwysig iawn i ni, gan ymuno â rhwydweithiau gyda’n gilydd.”
Mae Gardd Enfys yn tyfu bob dydd, a thrwy ymgysylltu â chynaliadwyedd mae pryderon bellach yn ymwneud â Phartneriaethau Bwyd Lleol a chynllun peilot posibl i fod yn un o nifer o dyfwyr lleol sy’n cyflenwi llysiau organig i ysgolion ac ysbytai’r rhanbarth.
Mae gan Gardd Enfys hyd yn oed mwy o gynlluniau ar droed nawr ac mae’n cael ei sbarduno gan gynnydd gweladwy bob dydd y bobl sy’n mwynhau’r prosiect a’r canlyniadau diriaethol y mae’n eu cynnig i ansawdd eu bywyd. Maent yn awyddus i gataleiddio cynaliadwyedd a gwytnwch bwyd lleol ymhellach trwy gysylltu â phrosiectau eraill yn y rhanbarth a lleihau cystadleuaeth rhwng tyfwyr bach sy’n cyrchu’r un marchnadoedd. Mae croeso i unrhyw un sydd â diddordeb yn hyn gysylltu â Ruth Davies yng Ngardd Enfys.
Comments are closed.