Gan Poppy Nicol, Cydlynydd Prosiect Global Gardens a Mentor Egin
Ar 21 Mawrth 2025, fe wnes i hwyluso digwyddiad Egin yn archwilio dimensiynau treftadaeth Gymreig bwyd a thyfu. Wedi’i gynnal yng Nghanolfan Gymunedol Cathay’s yng Nghaerdydd, ymunodd 15 o bobl am brynhawn yn canolbwyntio ar bwnc rwy’n angerddol yn ei gylch: arbed hadau. Ymhlith y mynychwyr roedd cynrychiolwyr a gwirfoddolwyr o nifer o brosiectau tyfu cymunedol lleol gan gynnwys Global Gardens, Tyfu Caerdydd a Green Soul.
Ymunodd Adam Alexander, sy’n frwd dros arbed hadau, â ni fel prif siaradwr i siarad am ei waith yn ymwneud â hadau, gan ganolbwyntio ar amrywiadau â chysylltiad â de Cymru. Gwahoddais Adam oherwydd ei angerdd dros arbed hadau a’i brofiad o drin mathau sydd â chysylltiad arbennig â de Cymru.
Ar un adeg yn wneuthurwr ffilmiau dogfen a bellach yn arbedwr hadau toreithiog, mae Adam hefyd yn ysgrifennu llyfrau – yn bennaf am hadau! Dyfarnwyd gwobr Llyfr Rhaglen y Flwyddyn Radio 4 i The Seed Detective a gyhoeddwyd yn 2022 Mae The Accidental Seed Heroes sy’n newydd o’r wasg, a gyhoeddwyd yng ngwanwyn 2025, yn archwilio bridio planhigion sy’n digwydd ar draws y byd. Fel y dywed Adam yn y llyfr newydd hwn:
“We all become accidental seed heroes when we choose to sow locally cultivated seeds and eat locally grown crops.”
O’i ardd dyddyn 1-erw yn ne-ddwyrain Cymru, mae Adam yn tyfu dros 150 o wahanol fathau o lysiau. Yn ogystal â rhannu’r mathau hyn yn lleol (daeth â nifer o hadau i’w rhannu yn y digwyddiad!), mae Adam yn Warchodwr Hadau y Llyfrgell Hadau Treftadaeth. Mae’r Llyfrgell Hadau Treftadaeth yn cynnal y casgliad cenedlaethol o lysiau treftadaeth ac etifeddol ac yn anelu at warchod amrywiadau o lysiau nad ydynt ar gael yn eang. Mae gan Warchodwyr Hadau rôl hanfodol o fewn y Llyfrgell, gan dyfu a diogelu amrywiadau a chynhyrchu hadau ar gyfer y casgliad cenedlaethol. Ar hyn o bryd, mae 185 o Warchodwyr Hadau yn gweithio ledled y Deyrnas Unedig.
Eglurodd Adam sut y daeth i’r casgliad, yn dilyn trafodaeth gyda’r bridiwr planhigion byd-enwog Carol Deppé, ei fod yn gymwys fel “bridiwr iard gefn” gan fod y penderfyniadau y mae’n eu gwneud am yr hadau y mae’n eu tyfu yn golygu bod y cnydau y mae’n eu tyfu yn newid. Wrth iddo fyfyrio’n angerddol, mae achub hadau yn ein galluogi i “carry the seeds of our place in the world and our culture.”
Amrywiadau De Cymru
Ar ôl rhannu cawl gawl fegan (dolen i’r rysáit yma), cyflwynodd Adam ei waith fel achubwr hadau. Siaradodd Adam am sut y gallwn ni adeiladu gwytnwch yn ein system fwyd trwy fridio amrywiadau i’r cnydau lleol rydyn ni’n eu tyfu. Cyflwynodd Adam nifer o amrywiadau y mae wedi bod yn eu hachub sydd â rhyw gysylltiad â de Cymru…
Tomato Tom Thumb Graham
Yn gyntaf roedd tomato Tom Thumb Graham, ‘amrywiad garddwr’ o Gaerdydd y credir iddo gael ei dyfu yng Nghaerdydd am yr 80 mlynedd diwethaf (y 40 diwethaf gan rywun o’r enw Graham, a roddodd yr hadau i Adam). Argymhellodd Adam ein bod ni i gyd yn ceisio tyfu tomatos Tom Thumb Graham oherwydd eu bod yn “flasus, wedi’u haddasu’n lleol ac yn rhan o stori treftadaeth Gymreig”. Mae Adam wedi tyfu tomato Tom Thumb Graham ac anfon yr hadau i’r Llyfrgell Hadau Treftadaeth i’w dderbyn. Mae bellach hefyd yn cael ei dyfu a’i ddosbarthu trwy Hwb Hadau Cymru (rhwydwaith o gynhyrchwyr hadau sy’n arbed hadau ledled Cymru gan ddefnyddio arferion amaeth-ecolegol a’u gwerthu drwy ganolfan ganolog).
District Nurse Borlotti Bean
Yn ail ar y rhestr o amrywiadau lleol a argymhellir oedd Ffa Borlotti District Nurse, a elwid felly oherwydd cafodd ei dyfu gan Nyrs Ardal yng Nghaerdydd! Yn ôl Adam, roedd yn debygol bod y ffa Borlotti wedi cael eu cludo drosodd i’r Deyrnas Unedig gan fewnfudwyr Eidalaidd wedi’r Ail Ryfel Byd. Yn ei dro, mae’n debyg bod y Borlotti wedi deillio o’r amrywiad Lamon – y ffeuen sych gyntaf un a ddygwyd i lannau Ewrop o’r America gan y Conquistador Cortés o Sbaen, ac yn y pen draw yn cyrraedd Esgob o’r enw Lamon yn rhanbarth Veneto yn yr Eidal. Enghraifft o sut mae hadau yn cario straeon am ddiwylliant a chysylltiadau byd-eang.
Brecon Black
Yn drydydd yw’r hyn y mae Adam yn ei ddisgrifio fel: “un o’r cnydau diwylliannol pwysicaf yn ne Cymru.”
Roedd y ffa dringo y Brecon Black yn amrywiad a dyfwyd yn nhrefi a phentrefi glofaol de Cymru. Er nad yw’n ffa sioe o ran hyd y ffa (nodwedd sy’n cael ei ffafrio’n unigryw gan dyfwyr rhandiroedd y Deyrnas Unedig mae’n debyg!), mae’n ffeuen ardderchog ar gyfer cynaeafu ffres a storio.
Tra bod y rhan fwyaf o bobl ledled y byd yn tyfu ffa dringo fel ffa sychu, yn y Deyrnas Unedig, mae’n ymddangos ein bod ni’n ffafrio cynaeafu’r ffa yn ffres – efallai oherwydd bod yr hydrefau gwlyb ac oer yn gallu atal yr hadau ffa rhag aeddfedu i’w sychu. Fodd bynnag, mae Adam yn argymell rhoi cynnig ar fwyta’r Brecon Black yn ffres oddi ar y winwydden ac fel ffeuen sych.
Pys Llanofer
Y cnwd olaf gyda chysylltiadau â de Cymru a drafodwyd oedd Pys Llanofer – a enwyd felly oherwydd ei fod yn cael ei feithrin ar stad Llanofer ger Aberhonddu. Fodd bynnag, credir ei fod yn tarddu o’r Almaen, wedi’i gyflwyno gan gyn-garcharor rhyfel a ddychwelodd, wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, i briodi ei gariad y cyfarfu tra’n garcharor yng ngwersyll carcharorion rhyfel yr ystâd. Yn fwy diweddar, dinistriwyd cyflenwad pys Llanofer oherwydd llifogydd. Yn ffodus iawn erbyn hynny roedd gan y Llyfrgell Hadau Treftadaeth rai o’r hadau hyn, diolch i waith arbed hadau Adam fel eu bod yn gallu eu hailgyflwyno i ardd furiog Llanofer. Mae Pys Llanofer yn tyfu tua 2 fetr o daldra ac mae’n “bys gweithiwr.” Mae’r amrywiad hwn hefyd ar gael nawr gan Hwb Hadau Cymru.
Fodd bynnag, nododd Adam nad hwn yw ei hoff bys, gan awgrymu na all unrhyw beth guro Pys Catalwnia blasus sy’n tyfu hyd at 3 metr!
Pupur Coch Babuschka
Yn olaf, tynnodd Adam ddŵr i’n dannedd gyda’r ddisgrifiad o bupur coch gyda “chnawd trwchus, melys” a blas ffrwyth sy’n rhoi ychydig o wres. Ers dod ar draws y ffrwythau yn yr Wcráin gan fridiwr Babushka gardd gefn lleol 22 mlynedd yn ôl, mae wedi bod yn tyfu’r pupurau tu allan yn ne Cymru, gan ddewis ar gyfer blasusrwydd, ffrwytho cynnar a’r planhigion hynny sy’n tyfu’n dda y tu allan. Opsiwn blasus arall i ddod ag ychydig o flasusrwydd i Dde Cymru!
Lluniau gan Adam Alexander.
Hadau wedi’u Peillio’n Agored a Hadau Ffynhonnell Agored
Mae mathau o hadau peillio agored yn cyfeirio at beillio sy’n digwydd gan bryfed, adar, gwynt, pobl, neu fecanweithiau naturiol eraill. Yn ôl Adam, mae’n golygu bod cnydau yn ‘hyblyg’ – amrywiaeth genetig sy’n eu galluogi i addasu i hinsawdd newidiol lleol. Mae hadau ffynhonnell agored yn cyfeirio at hadau nad oes ganddynt batent na thrwydded ac sy’n rhydd i’w rhannu yn y parth cyhoeddus – “an approach that allows and encourages other breeders to use new cultivars tin their own breeding programmes without recourse to patent protection or licensing” (dyfyniad oThe Accidental Seed Heroes t3). Mae Adam yn coleddu hadau “fel adnodd cyffredin y dylai’r byd i gyd allu cael mynediad ato yn rhydd”.
Yn ôl Adam, mae angen i arbedwyr hadau llwyddiannus ymarfer tri pheth allweddol: 1. arsylwi, 2. chwilfrydedd a 3. dethol. Daeth i’r casgliad, pan fyddwch chi’n tyfu ac yn arbed hadau, rydych chi’n creu amrywiadau. Gall croesiadau ddigwydd ar ddamwain a gellir gwneud arwyr hadau damweiniol! Felly daliwch ati i dyfu a daliwch ati i hau. Argymhellodd Adam hefyd nifer o leoedd i gyrchu hadau gan gynnwys: Llyfrgell Hadau Treftadaeth, Hwb Hadau Cymru,Real Seeds, Vital Seeds a Tamar Organics.
Meithrin gwytnwch yn ein systemau bwyd lleol trwy hadau
Ar ôl sgwrs Adam, dros baned a sleisen o fara brith fegan (dolen i’r rysáityma), buom yn trafod sut y gallwn adeiladu gwytnwch yn ein system fwyd leol a rôl hadau. Daeth nifer o themâu cyffredin i’r amlwg…
- Roedd ymdeimlad clir o bwysigrwydd meithrin amrywiadau lleol a’r angen am fwy o gynhyrchu hadau yn ne Cymru.
- Roedd y mynychwyr yn awyddus i feithrin hyder mewn arbed hadau – megis trwy sgyrsiau gydag arbedwyr hadau profiadol a chyfleoedd ar gyfer profiad ymarferol.
- Roedd teimlad o bwysigrwydd adeiladu rhwydweithiau lleol i gyfnewid gwybodaeth neu gyfnewid hadau.
- Amlygwyd hefyd gyfleoedd i rannu hadau yn y gymuned leol – boed drwy gyfnewid hadau, gorsafoedd rhannu hadau neu roddion hadau.
- Nodwyd bod cefnogi sefydliadau a chwmnïau sy’n cynhyrchu hadau peillio agored a hadau ffynhonnell agored yn bwysig – fel y Llyfrgell Hadau Treftadaeth, Hwb Hadau Cymru, Real Seeds, Vital Seeds a Tamar Organics.
- Felly hefyd yr oedd casglu straeon arbed hadau — megis hanes Pys Llanofer a thomatoTom Thumb Graham.
- Yn olaf, amlygwyd bwysigrwydd mannau tyfu cymunedol wrth gefnogi datblygu sgiliau arbed hadau a hadau a gynhyrchwyd yn lleol. Yn ei dro mae hyn yn gofyn am gefnogaeth awdurdodau lleol i brosiectau tyfu cymunedol i oroesi a ffynnu. Amlygwyd gwella mynediad i dir a’r diwygiadau seilwaith a ffrwythlondeb sydd eu hangen hefyd fel pwyntiau pwysig yn cefnogi gwytnwch prosiectau tyfu cymunedol.
Beth yw’r camau nesaf y gallwn eu cymryd ar gyfer adeiladu gwytnwch lleol drwy arbed hadau?
Yna buom yn trafod camau gweithredu ar gyfer adeiladu gwytnwch lleol trwy arbed hadau y gallem eu cymryd…
- Tyfu i arbed hadau a chynhyrchu mwy o hadau yn lleol.
- Recriwtio “Pencampwyr Arbed Hadau” lleol a all fentora egin gynilwyr hadau.
- Creu sianeli ar gyfer cyfathrebu am hadau – fel sianeli “Seedy WhatsApp
- Creu rhwydweithiau rhannu hadau hyper-lleol a gwella cyfathrebu fel bod pobl yn gwybod ble mae grwpiau tyfu cymunedol a sut i gymryd rhan.
- Cychwyn mwy o sesiynau cyfnewid hadau hyper-lleol a gofodau rhannu hadau a gwella’r sesiwn gyfnewid hadau flynyddol yng Nghaerdydd.
- Rhannu ryseitiau a cydweithio gyda chogyddion felly gellir gwerthfawrogi blasusrwydd rhai cnydau yn llawn!
- Gwella mynediad i dir a seilwaith felly gall mwy o bobl gymryd rhan wrth dyfu bwyd ac arbed hadau.
Os hoffech ddysgu mwy am arbed hadau ewch i wefan UK & Ireland Seed Saving Programme. Ac mae ganddyn nhw sesiwn arbed hadau ledled y Deyrnas Unedig ym mis Hydref ym Machynlleth!
Comments are closed.